Giai thoại về Nguyễn Thị Duệ – người con gái xứ Đông cải trang ứng thí, đỗ đầu bảng vàng và trở thành Bà Chúa Sao Sa lưu danh thiên cổ.
Xem toàn bộ Series tại: Những Người Phụ Nữ Trong Lịch Sử Việt Nam
Mục lục
Một bước ngoặt định mệnh
Bà sinh năm 1574 tại Chí Linh, Hải Dương, trong một gia đình nhà nho nghèo. Theo Hải Dương Phong vật chí, tên đầy đủ của bà là Nguyễn Thị Ngọc Toàn. Tương truyền bà biết làm thơ từ năm bốn tuổi – một chi tiết khó kiểm chứng, nhưng nếu có cơ sở thì cũng nói lên điều này: tài năng của một đứa trẻ gái thời đó được nhìn nhận như thứ để trưng bày, không phải vốn liếng đem đi kiếm ăn.
Khi Chúa Trịnh Tùng chiếm Thăng Long, nhà Mạc rút lên Cao Bằng. Nguyễn Thị Duệ theo cha đi cùng. Tại đây, triều Mạc mở khoa thi — và bà quyết định cải trang thành nam giới, lấy tên Nguyễn Ngọc Du, vào ứng thí. Nếu bại lộ, tội khi quân không phải chuyện nhỏ. Nhưng bà vẫn bước vào.
Kết quả: bà đỗ đầu.
Từ nữ trạng nguyên đến tinh phi rực rỡ
Tại yến tiệc mừng tân khoa, vua Mạc Kính Cung nhận ra người trạng nguyên trước mặt là nữ. Theo Chuyện kể về các nhà khoa bảng, vua không phạt mà tiếc nuối cho tài năng của bà — nhưng phép tắc triều đình không cho phép bà tiếp tục mang danh trạng nguyên. Vua cho phép ở lại triều, dạy chữ cho phi tần.
Một thời gian sau, Mạc Kính Cung lập bà làm phi, ban cho hiệu Tinh Phi. Dân gian gọi bà là Bà Chúa Sao. Cái tên đó không phải ngẫu nhiên: một người phụ nữ vừa đỗ đầu khoa bảng vừa được lập phi, đứng vững trong triều đình không bằng xuất thân mà bằng học vấn – thứ ánh sáng đó, thời nào cũng hiếm.
Năm 1625, quân Trịnh tiến đánh Cao Bằng. Bà bị bắt. Thay vì van xin, bà kề gươm vào cổ mình, ép quân lính phải dẫn thẳng bà vào gặp chúa Trịnh. Trước mặt chúa, bà đối đáp trôi chảy đến mức thoát khỏi tử tội.
Chúa Trịnh không chỉ tha mà còn giao bà trông coi việc học trong phủ chúa, phong là Nghi Ái Quan. Cả hai triều đối địch đều dùng bà – không phải vì thiếu lựa chọn, mà vì tìm mãi không ra người nào hơn.
“Lễ sư thông tuệ, nhất kính chiếu tam vương“
Công dư tiệp ký (Vũ Phương Đề)
(Bà làm thầy dạy học rất thông tuệ, như tấm gương soi sáng cho ba đời vua)
Người thầy dạy từ xa đầu tiên
Thời làm quan, Nguyễn Thị Duệ không quên gốc rễ. Bà xin triều đình cấp ruộng để lấy hoa lợi nuôi học trò nghèo. Bà tổ chức khảo thí vùng xa bằng cách soạn đề gửi về địa phương qua đường ngựa trạm, học trò làm bài niêm phong gửi ngược lại cho bà chấm – một cách tổ chức thi cử từ xa giữa thế kỷ 17, trước khi khái niệm đó có tên gọi.
Khi tuổi cao, bà cáo quan về Chí Linh, mở am Đào Hoa, vẫn dạy sĩ tử trong làng. Trong Công dư tiệp ký, Vũ Phương Đề ghi lại những câu thơ bà tự viết về mình:
Kém gì một chút đảo điên
Gia ký (Nguyễn Thị Duệ)
So le Bạc Thị vốn duyên Hán hoàng.
Nữ nhi dù đặng có lề
Ắt là tay thiếp kém gì trạng nguyên.
Di sản bà để lại cho đời
Sự vĩ đại của Bà Chúa Sao Sa không dừng lại ở danh xưng triều đình, mà rực sáng ở tấm lòng bao dung và tư duy vượt thời đại. Giai thoại ngàn năm vẫn ca tụng sáng kiến ngoạn mục của bà: khi làm quan ở kinh thành, bà dùng mạng lưới ngựa trạm gửi đề thi về Hải Dương để học trò làm bài, rồi niêm phong gửi ngược lại kinh để bà tự tay chấm chữa. Bà thấu hiểu thấu tận xương tủy nỗi nhọc nhằn của sĩ tử nghèo không thể lặn lội đường trường lên kinh ứng thí.
Không chỉ trao tri thức bằng mực bút, bà còn tự mình dành dụm tài sản, cấp ruộng đất làm “học điền” – dùng hoa lợi từ lúa gạo để cưu mang, nuôi dưỡng những hạt giống hiếu học của quê hương Hải Dương. Đó là hành động của một tấm lòng không chỉ yêu chữ nghĩa mà còn yêu cả những con người sẽ tiếp nối ánh sáng của chữ nghĩa ấy.
Sau khi mất, bà được thờ tại đền làng Kiệt Đặc và Văn Miếu Mao Điền – nơi những tên tuổi lớn nhất của nền học thuật nước Việt được đặt cạnh nhau. Bà là người duy nhất trong số đó không phải là nam giới.
Nguồn tư liệu: Bài viết tổng hợp từ bài báo “Chuyện về nữ trạng nguyên duy nhất trong lịch sử Việt Nam” (Tạp chí Doanh nghiệp Việt Nam, theo Nguyễn Sương/Zing, 26/09/2019); các trích dẫn gốc từ Hải Dương phong vật chí, Chuyện kể về các nhà khoa bảng và Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề. Một số chi tiết mang tính giai thoại, chưa được chính sử xác nhận toàn bộ.
⋆⊱༻⚜༺⊰⋆
Nếu có thắc mắc hay góp ý về bài viết, bạn có thể liên hệ với chúng tôi để gửi tâm thư.
Theo dõi ngay Ngày Xửa Ngày Xưa để cập nhật các tin tức mới nhất:
